اسلام در ایران

«اسلام در ایران: از هجرت تا پایان قرن نهم» پژوهشی دانشگاهی به قلم ایلیا پاولویچ پطروشفسکی، خاورشناس برجسته شوروی و استاد دانشگاه لنینگراد است که با برگردان فارسی کریم کشاورز و تعلیقات تفصیلی محمدرضا حکیمی، روایتی گسترده از سرنوشت اندیشه، شریعت و مذاهب اسلامی در فلات ایران از سپیده‌دم فتوحات تا آستانه استقرار سلسله صفوی پیش روی پژوهشگران می‌نهد. پطروشفسکی که حاصل تدریس سالیان خود در دانشکده شرق‌شناسی را در قالب این اثر تدوین کرده و تخصص اصلی‌اش در بررسی مناسبات ارضی، ساختارهای فئودالی و جنبش‌های دهقانی مشرق‌زمین بود، در این کتاب می‌کوشد تا تحولات دینی را در پیوند با زیربناهای اقتصادی و ستیزهای طبقاتی میان اربابان و فرودستان تبیین نماید. کتاب در قالب سیزده فصل ، موضوعاتی همچون ظهور اسلام، متن و تفسیر قرآن، پایه‌های حقوق اسلامی، تدوین مذاهب فقهی اهل سنت، حقوق عمومی و کیفری، جدال‌های کلامی معتزله و اشاعره، تشیع اعتدالی و جریان‌های غالی، جنبش‌های اسماعیلی و قرمطی، و تحولات تصوف و درویشی را بررسی کرده و با پیروزی سیاسی قزلباشان و شیعه صفوی به سرانجام می‌رساند.

نقطه تمایز و در عین حال کانون مناقشه اثر در کاربست مفاهیم ماتریالیسم تاریخی نهفته است؛ رویکردی که پدیده‌های ایمانی، تصوف و به ویژه مذهب تشیع و آرمان مهدویت را صرفا لفافه عقیدتی و صورتی مذهبی برای اعتراض مادی خلق و دهقانان ستم‌دیده در برابر نظام فئودالی ارزیابی می‌کند. نویسنده حتی در تحلیل آراء متکلمانی چون ابوحامد غزالی پیرامون مراتب ادراک و نفوس، این تقسیم‌بندی معرفتی را انعکاسی از سلسله‌مراتب طبقاتی جامعه فئودالی می‌پندارد. با این حال، اصرار بر این تبیین سبب شده تا مولف از فهم جوهر قدسی، نیروی آگاهی‌بخش وحی و پایه‌های اصیل اعتقادی غافل بماند و نتواند توضیح دهد که چرا جامعه شیعی در کانون‌های شهری ریشه‌داری چون کاشان بالید، در حالی که بخش عمده‌ای از جوامع روستایی هم‌عصر بر سنت‌های پیشین باقی ماندند. مولف با تمرکز بر منابع گوناگون، سیر تکوین نهادهای حقوقی را پی می‌گیرد، اما از درک این واقعیت غفلت می‌ورزد که تاریخ‌نگاری علمی نیازمند پرهیز از تحمیل نظریه‌های ازپیش‌ساخته بر واقعیت‌های انضمامی است. ویژگی استثنایی نسخه فارسی اثر در هم‌نشینی متن روسی با بازخوانی انتقادی محمدرضا حکیمی تجلی می‌یابد؛ تلاشی که با افزودن بیش از دویست‌وهفتاد یادداشت مستند به مآخذ کهن، لغزش‌های متدولوژیک، بی‌توجهی به فقه جعفری و احکام سره قرآنی، و تقلیل‌گرایی‌های مرسوم شرق‌شناسی را آشکار می‌سازد و به کتاب ماهیتی دوگانه و گفت‌وگومحور می‌بخشد. ترجمه وثیق کشاورز نیز انتقال دقیق مفاهیم تاریخی را میسر ساخته تا مخاطب فارسی‌زبان هم‌زمان از منظر یک ناظر بیرونی به نظاره گذشته بنشیند و با نقدهای عقلانی و بومی آن همراه شود.

در نهایت کتاب «اسلام در ایران: از هجرت تا پایان قرن نهم» بستری تأمل‌برانگیز پیش روی پژوهشگران تاریخ، جامعه‌شناسی دین و مطالعات شرق‌شناسی می‌گشاید تا در گذر از داده‌های اسنادی یک مورخ و بازبینی‌های معرفتی منتقدان، به فهمی چندبعدی از تلاقی ایمان، سیاست و جامعه در هزاره نخست تاریخ اسلامی ایران دست یابند.