اسیر پرتغالی ها

«اسیر پرتغالی‌ها: حکایت ناجی» رمانی تاریخی از محسن الوکیلی، نویسنده‌ی مراکشی است که در سال ۲۰۲۱ منتشر شد و در سال ۲۰۲۲ به فهرست نهایی جایزه‌ی بین‌المللی داستان عربی (بوکر عربی) راه یافت. داستان در مراکش قرن شانزدهم اتفاق افتاده، دوره‌ای که کشمکش میان خاندان‌های مرینی و سعدی بر سر قدرت، همزمان با حضور نظامی پرتغالی‌ها در سواحل شمال آفریقا و شیوع بیماری طاعون، زندگی روزمره‌ی مردم را به شکلی بنیادین دگرگون کرده بود.

شخصیت اصلی رمان مردی است اهل فاس که ابتدا او را با نام حمّاد اکناو می‌شناسیم، اما به‌مرور در طول داستان با نام‌های دیگری چون «الناجی» یا همان بازمانده و «العوّاد» شناخته می‌شود؛ نام‌هایی که هرکدام به بخشی از سرگذشت پرآشوب او اشاره دارند. او در سال‌های سخت قحطی و طاعون، فاجعه‌ای خانوادگی را از سر می‌گذراند که تنها او از آن جان سالم به در می‌برد و سال‌ها بعد در جست‌وجوی کار و نان، همسر و سه فرزندش را در فاس بر جای می‌گذارد و راهی سواحل می‌شود؛ سفری که سرانجام او را به اسارت در یکی از دژهای پرتغالی می‌کشاند.

اما فرمانده‌ی پرتغالی زندان شرطی بر او تحمیل می‌کند: اگر بخواهد از اعدام جان به در ببرد، باید هر بار داستانی تازه برای او تعریف کند، داستانی که بتواند توجه و رضایتش را جلب کند. از همین‌جا قصه‌گویی برای قهرمان داستان دیگر یک سرگرمی نیست، بلکه تنها راه بقاست؛ الگویی که یادآور ساختار هزارویک‌شب و رابطه‌ی شهرزاد و شهریار است. رمان بر همین اساس در دو خط روایی موازی پیش می‌رود: یکی لحظه‌ی حال، یعنی زندانی و زندانبانی که رو‌به‌روی هم نشسته‌اند؛ و دیگری حکایت‌هایی که راوی تعریف می‌کند و کم‌کم گذشته، خانواده و مسیر زندگی‌اش را برای خواننده روشن می‌کنند.

الوکیلی خود تأکید کرده که این اثر را نباید بازسازی دقیق و مستند رویدادهای تاریخی دانست؛ او تاریخ را بیشتر همچون صحنه‌ای برای روایتی انسانی به کار گرفته تا هدف نهایی داستان و به همین دلیل در پس ماجرای اسارت و قصه‌گویی، رمان به موضوعاتی چون جنگ، فقر، بیماری، عشق، خیانت، انتقام و ترس از مرگ می‌پردازد و در نهایت به این پرسش می‌رسد که انسان در شرایطی که تقریبا همه‌چیز از او گرفته شده، از چه راهی می‌تواند اختیار و هویت خود را حفظ کند. رابطه‌ی میان اسیر و زندانبان نیز در طول داستان دستخوش تغییر می‌شود؛ چرا که کسی که ظاهرا هیچ قدرتی ندارد، از طریق قصه‌گفتن چیزی در اختیار دارد که صاحب قدرت به آن نیاز دارد.